Shatavari: de klassieke Ayurvedische Rasayana en hoe u het inneemt

Honderd wortels, en alleen de wortel wordt gebruikt

Trek een volgroeide Shatavari plant uit de grond en de reden voor de naam is meteen zichtbaar. Boven de grond is het een bescheiden klimplant met fijn, naaldvormig blad. Onder de grond draagt zij een dichte tros knolvormige wortels die vanuit één kroon uitwaaieren. De Sanskrietnaam wordt gewoonlijk gelezen als degene die honderd wortels bezit, en het zijn alleen die wortels die de klassieke farmacie gebruikt: geschild, gedroogd en vermalen tot een bleek, fijn poeder.

De smaak is het volgende dat iedereen opvalt. Shatavari is ronduit zoet, met een dunne bittere rand achter die zoetheid. In de Ayurveda is dat geen detail van smaak, maar de eerste betrouwbare informatie over een stof: rasa, de smaak op de tong, geldt als een aanwijzing voor hoe een materiaal zich zal gedragen zodra het in het lichaam is.

Hoe de klassieke Ayurveda het indeelt

Elk kruid in de Ayurvedische materia medica wordt beschreven aan de hand van een kleine reeks vaste coördinaten. Voor Shatavari (Asparagus racemosus) luiden die als volgt:

• Rasa (smaak): madhura, zoet, met een secundaire tikta, bitter
• Virya (werkingskracht): shita, koelend
• Vipaka (effect na de vertering): madhura, zoet
• Guna (eigenschappen): guru, zwaar, en snigdha, olieachtig
• Werking op de Dosha (de drie functionele principes): brengt Pitta, het verhittende principe, tot rust, en eveneens Vata, het principe van beweging en droogte; zwaar ingenomen kan het Kapha, het principe van structuur en vocht, doen toenemen

Deze combinatie is minder gewoon dan zij klinkt. Veel van de kruiden in dagelijks Ayurvedisch gebruik zijn verwarmend, licht en drogend, bedoeld voor vochtige en stagnerende toestanden. Shatavari staat aan de andere kant van die balans, en daarom grijpt de klassieke praktijk ernaar wanneer iemand heet, schraal en uitgeput is in plaats van zwaar en stagnerend.

Wat Rasayana werkelijk betekent

Shatavari wordt in de klassieke compendia beschreven als een Rasayana, een woord dat vaak losjes met tonicum wordt vertaald en daardoor verkeerd wordt begrepen. Rasayana benoemt de klasse van stoffen die wordt gebruikt om rasa te onderhouden en op te bouwen, het eerste en meest vloeibare van de lichaamsweefsels, en daarmee Ojas, de verfijnde essentie die klassieke teksten in verband brengen met stabiliteit en veerkracht. Een Rasayana is geen stimulans. Het zet het lichaam niet aan tot meer. In opzet staat het dichter bij goed voedsel dat bewust over een lange periode wordt genomen.

Binnen die klasse verbindt de traditie Shatavari het sterkst met vrouwen, zoals Ashwagandha wordt verbonden met de tegenovergestelde constitutie: verwarmend waar Shatavari koelt, drogend waar Shatavari bevochtigt. De twee worden van oudsher om die reden samen gebruikt. Dezelfde logica geldt voor Bala, een andere zoete en versterkende wortel, en voor Brahmi, de Rasayana uit dezelfde familie die op de geest is gericht in plaats van op de weefsels.

Bij wie het past, en wanneer

Prakriti, de individuele constitutie waarmee iemand wordt geboren, is de eerste filter. Shatavari wordt klassiek gekozen voor mensen met een Pitta Prakriti en voor iedereen bij wie Vata droog en onrustig is geworden. De nazomer, wanneer de opgebouwde hitte op haar hoogtepunt is, is het seizoen waarin Ritucharya, het seizoensregime, het vaakst om koelende en bevochtigende stoffen vraagt.

Het omgekeerde is even nuttig om te weten. Omdat zij guru en snigdha is, ligt Shatavari niet voor de hand wanneer Agni, het spijsverteringsvuur, laag staat, wanneer maaltijden zwaar blijven liggen, of bij een constitutie die al naar Kapha neigt. De klassieke praktijk besteedt in die situatie eerst aandacht aan Agni en introduceert de zoete, zware kruiden daarna. Wanneer een goed gekozen kruid tegenvalt, ligt dat vaak eerder aan de volgorde van handelen dan aan het kruid zelf.

Churnam of capsules

Shatavari bereikt Europa in twee eerlijke vormen. Shatavari Poeder is de traditionele Churnam: de gedroogde wortel, gemalen, verder niets. Het wordt geroerd door warm water, door een warme plantaardige drank of door een warme pap, in de dagelijkse hoeveelheid die op de verpakking staat, verdeeld over een of twee porties. De zoetheid maakt het eenvoudig om het via de mond in te nemen, en op die manier innemen betekent ook dat de smaak zelf tot u doordringt, wat de klassieke leer tot de werking van de stof rekent.

Het alternatief, Shatavari Capsules, geeft een vaste hoeveelheid per capsule en reist goed mee, wat vaak het verschil maakt tussen een kruid dat maanden wordt ingenomen en een kruid dat een paar dagen wordt ingenomen.

Verstandige combinaties

• Met Ashwagandha, waar droogte en onrustige Vata overheersen en een verwarmend tegenwicht gewenst is
• Met Amla Poeder, eveneens ingedeeld als koelende Rasayana, voor een combinatie die stevig aan de Pitta kant blijft
• Na een periode Triphala, wanneer Agni en de uitscheiding aandacht vragen voordat een zware zoete wortel wordt geïntroduceerd

Kwaliteit beoordelen en goed bewaren

Goed Shatavari poeder is bleek, ivoorkleurig tot lichtbeige, nooit grijs of bruin, fijn en losvallend, met een schone zoete geur die dicht bij gemalen graan ligt. Klontering, donker worden of een vlakke, stoffige geur wijzen alle op vocht, en vocht is de grootste vijand van een zetmeelrijk wortelpoeder. Bewaar het luchtdicht, uit het licht en weg van keukenstoom, en gebruik een geopende verpakking binnen enkele maanden. Capsules staan minder bloot aan die invloeden, maar volgen dezelfde regel: koel, donker, gesloten.

Een praktische opmerking over identiteit: regionale namen worden door meer dan één plant gedeeld, en alleen de botanische naam op het etiket geeft uitsluitsel. Daar hoort Asparagus racemosus te staan, en het vermelde plantendeel hoort de wortel te zijn.

Verstandige voorzichtigheid

Shatavari is een voedingssupplement en is geen vervanging voor medisch advies of voor een behandeling die aan u is voorgeschreven. Bent u zwanger of geeft u borstvoeding, gebruikt u voorgeschreven medicatie of staat u onder behandeling van een arts, overlegt u dan met die arts voordat u het toevoegt. Wie een bekende overgevoeligheid voor asperge heeft, gebruikt het niet. In de Ayurvedische praktijk wordt een kruid gekozen voor een mens en niet voor een klacht, en een gekwalificeerde behandelaar plaatst het in de context van uw Prakriti, uw Agni en uw Dinacharya, de dagelijkse routine die al het overige draagt.

Vragen die ons worden gesteld

Hoe lang duurt een kuur, en hoe beoordeelt u die?

De klassieke praktijk beschouwt zes tot twaalf weken als de kleinste zinvolle gebruiksperiode, en wat aan het einde daarvan wordt gezocht is bestendigheid en niet een plotselinge verandering. Is er dan nog niets verschoven, dan is de nuttiger vraag meestal of het kruid wel bij de constitutie paste.

Is Shatavari alleen voor vrouwen?

Nee. De traditie verbindt het sterk met vrouwen vanwege de koelende en bevochtigende eigenschappen, maar het wordt gegeven aan iedereen van wie het beeld heet, droog en uitgeput is, en mannen met een Pitta Prakriti nemen het geregeld. De constitutie beslist, niet de categorie.

Is het verwant aan de asperge uit de winkel?

In de verte. Beide behoren tot het geslacht Asparagus, maar de keukengroente is een andere soort en het gegeten deel is de jonge scheut in plaats van de wortel. Dat gedeelde geslacht is de reden dat wie een bekende overgevoeligheid voor asperge heeft, Shatavari links laat liggen.

Waarmee kunt u het het beste innemen?

Warm water is het eenvoudigste en meest gebruikelijke medium. Een warme plantaardige drank werkt goed en past bij de zoetheid van de wortel, net als het poeder roeren door een warme pap bij het ontbijt. Koude vloeistoffen worden in de Ayurvedische praktijk in het algemeen vermeden, omdat zij Agni dempen op het moment dat u die juist aan het werk wilt hebben.

Kunt u het het hele jaar door innemen?

Het is gebruikelijker om een Rasayana in afgebakende kuren te nemen: enkele weken innemen, een pauze, daarna een herbeoordeling. Langdurig ononderbroken gebruik van een zware, zoete stof wordt in de klassieke praktijk nauwlettend gevolgd, zeker bij iemand van wie de spijsvertering trager is geworden. Veel behandelaars stemmen kuren af op de seizoenen: Shatavari door de warmere maanden en iets verwarmenders door de koude.

Moet het op een vast moment van de dag worden ingenomen?

In de ochtend op een lege maag en in de avond voor de laatste maaltijd zijn beide traditioneel. De avond heeft de voorkeur waar het doel tot rust komen en aarden is, de ochtend waar het gaat om kracht door de dag heen. Kies er een en houd u daaraan, want regelmaat doet hier meer werk dan het tijdstip.